الفصل الثّانىفى انقسام كلّ من الموادّ الثلاث الى مابالذّات و ما بالغير و ما بالقياس إلى الغير ، إلّاالامكان تقسيم هر يك از مواد سه‌گانه به ما بالذات و ما بالغير و ما بالقياس الى الغير متن يقسم كلّ من هذه الموادّ الثلاث . . . على سبيل استدعائه الاعم من الاقتضاء . ترجمه هر يك از مواد سه‌گانه تقسيم مىشود به ما بالذات و ما بالغير و ما بالقياس الى الغير ، مگر امكان كه امكان بالغير ندارد . مراد از ما بالذات آن است كه ذات با قطع نظر از هرچه غير اوست در اتصاف به آن وصف ، كافى باشد . و مراد از ما بالغير آن است كه ذات در اتصاف به وصف ، به تنهايى كافى نباشد بلكه متوقف بر غير در اعطا و اقتضا باشد . و مراد از ما بالقياس الى الغير آن است كه اتصاف به وصف در مقايسهء با غير به نحو استدعا كه اعم از اقتضا هست باشد . شرح هر يك از مواد سه‌گانه به « ما بالذات » و « ما بالغير » و « ما بالقياس الى الغير » تقسيم مىشود . مراد از « ما بالذّات » آن‌طور كه گفته شد معنون شدن ذات است به وصف ، بدون تأثير ديگرى در او . و مراد از « ما بالغير » آن است كه ذات به تنهايى در معنون